Tiêm chủng — cách hoạt động và những hiểu lầm

Tiêm chủng là một trong số ít can thiệp y tế vừa bảo vệ người được tiêm vừa bảo vệ những người xung quanh họ.

Nguyên lý cơ bản

• Đưa vào cơ thể một tín hiệu nhận diện
• Hệ miễn dịch học cách nhận ra tác nhân
• Tạo tế bào nhớ
• Lần gặp thật thì phản ứng nhanh hơn
• Không phải trải qua bệnh thật

Điểm mấu chốt là cơ thể được học trước trong điều kiện an toàn.

Các dạng vaccine

• Dạng bất hoạt
• Dạng sống giảm độc lực
• Dạng chỉ chứa một phần của tác nhân
• Dạng đưa chỉ dẫn để tế bào tự tạo phần đó
• Mỗi dạng có ưu nhược và chỉ định riêng

Dạng sống giảm độc lực thường không dùng cho người suy giảm miễn dịch nặng.

Vì sao cần nhiều mũi

• Mũi đầu tạo đáp ứng ban đầu
• Mũi sau củng cố và nâng cao
• Kéo dài thời gian bảo vệ
• Khoảng cách giữa các mũi có ý nghĩa
• Bỏ mũi làm giảm hiệu quả

Tiêm một mũi rồi bỏ dở thường không đạt được mức bảo vệ như thiết kế.

Vì sao có vaccine phải tiêm lại hằng năm

• Tác nhân thay đổi theo thời gian
• Thành phần vaccine được cập nhật
• Miễn dịch cũng giảm dần
• Khác với vaccine cho tác nhân ổn định
• Theo khuyến cáo từng năm

Virus cúm thay đổi liên tục nên vaccine cúm được cập nhật theo mùa.

Miễn dịch cộng đồng

• Khi đủ nhiều người có miễn dịch
• Tác nhân khó tìm được người để lây
• Bảo vệ cả người không tiêm được
• Cần tỉ lệ tiêm đủ cao
• Tỉ lệ cần thiết khác nhau tuỳ bệnh

Trẻ quá nhỏ chưa tới tuổi tiêm được bảo vệ chính nhờ những người xung quanh đã tiêm.

Phản ứng thường gặp sau tiêm

• Đau và sưng tại chỗ tiêm
• Sốt nhẹ
• Mệt mỏi
• Đau đầu hoặc đau mỏi cơ
• Thường hết trong một hai ngày

Những phản ứng này cho thấy hệ miễn dịch đang làm việc chứ không phải là bị bệnh.

Phản ứng cần xử trí ngay

• Khó thở
• Sưng môi mặt lưỡi
• Mề đay lan rộng
• Chóng mặt hoặc ngất
• Thường xảy ra sớm ngay sau tiêm

Đây là lý do người được tiêm nên ở lại theo dõi một khoảng thời gian sau khi tiêm.

Sau khi tiêm nên làm gì

• Ở lại theo dõi theo hướng dẫn
• Uống đủ nước
• Nghỉ ngơi nếu thấy mệt
• Chườm mát chỗ tiêm nếu đau
• Theo dõi trong vài ngày đầu
• Báo y tế nếu có bất thường

Không cần kiêng khem đặc biệt, chỉ cần nghỉ ngơi và theo dõi bình thường.

Những hiểu lầm phổ biến

• Nghĩ vaccine gây ra chính bệnh đó
• Nghĩ đã mắc rồi thì không cần tiêm
• Nghĩ tiêm nhiều loại cùng lúc là quá tải
• Nghĩ bệnh đã hiếm nên không cần tiêm nữa
• Nghĩ chỉ trẻ em mới cần tiêm

Bệnh trở nên hiếm chính vì có tiêm chủng, nên ngừng tiêm là để nó quay lại.

Về việc tiêm nhiều loại cùng lúc

• Hệ miễn dịch xử lý rất nhiều kích thích mỗi ngày
• Các lịch tiêm đã được nghiên cứu kỹ
• Giảm số lần phải đi tiêm
• Không làm giảm hiệu quả từng loại
• Theo lịch được khuyến cáo

Số kháng nguyên trong vaccine rất nhỏ so với những gì cơ thể gặp mỗi ngày.

Ai cần thận trọng

• Người có tiền sử dị ứng nặng với vaccine
• Người suy giảm miễn dịch nặng với một số loại
• Người đang sốt cao có thể hoãn
• Phụ nữ mang thai với một số loại
• Cần được bác sĩ tư vấn

Danh sách chống chỉ định thật sự ngắn hơn nhiều so với những gì người ta hay nghĩ.

Vaccine cho người lớn

• Một số loại được khuyến cáo theo tuổi
• Một số cho người có bệnh nền
• Một số cho người làm nghề có nguy cơ
• Một số cho phụ nữ mang thai
• Hỏi bác sĩ về loại phù hợp với mình

Nhiều người lớn không biết mình thuộc nhóm được khuyến cáo tiêm một số vaccine.

Giữ sổ tiêm chủng

• Ghi đủ loại và ngày tiêm
• Mang theo khi đi khám
• Quan trọng khi có vết thương cần đánh giá uốn ván
• Cần khi đi du lịch một số nơi
• Chụp ảnh lưu lại phòng khi mất

Không nhớ lần tiêm uốn ván gần nhất là tình huống rất hay gặp khi có vết thương.

Vaccine và kháng kháng sinh

• Giảm số ca nhiễm trùng
• Giảm nhu cầu dùng kháng sinh
• Giảm cả nhiễm khuẩn thứ phát
• Là biện pháp gián tiếp nhưng hiệu quả
• Được nhiều tổ chức nhấn mạnh

Phòng được bệnh là phòng được cả một đợt kháng sinh có thể phải dùng.

Cách nghĩ thực tế

• Vaccine giúp cơ thể học trước một cách an toàn
• Tiêm đủ mũi mới đạt bảo vệ như thiết kế
• Phản ứng nhẹ là bình thường
• Người lớn cũng có vaccine được khuyến cáo
• Giữ sổ tiêm chủng để dùng lâu dài

Nội dung này mang tính thông tin chung; lịch tiêm cụ thể nên theo khuyến cáo của bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp