Kháng kháng sinh là một trong những vấn đề y tế lớn nhất hiện nay, và nó bắt nguồn từ những quyết định rất nhỏ lặp đi lặp lại.
Hiểu lầm cơ bản nhất
- Không phải cơ thể người quen thuốc
- Chính vi khuẩn thay đổi
- Người chưa từng uống vẫn có thể mang vi khuẩn kháng thuốc
- Kháng thuốc lây được giữa người với người
- Đây là vấn đề của cộng đồng chứ không chỉ cá nhân
Người chưa bao giờ lạm dụng kháng sinh vẫn có thể mắc nhiễm trùng do vi khuẩn kháng thuốc.
Chọn lọc tự nhiên trong thực tế
- Trong một quần thể luôn có con khác biệt
- Một số ít có khả năng chống chịu
- Thuốc diệt những con nhạy cảm
- Những con chống chịu sống sót
- Chúng sinh sôi và chiếm chỗ
Kháng sinh không tạo ra vi khuẩn kháng thuốc mà chỉ dọn chỗ cho chúng phát triển.
Các cơ chế kháng thuốc
- Tiết enzyme phá huỷ thuốc
- Thay đổi đích tác động
- Bơm thuốc ra khỏi tế bào
- Giảm tính thấm của màng
- Tạo đường chuyển hoá thay thế
Một vi khuẩn có thể có nhiều cơ chế cùng lúc, khiến nhiều loại thuốc cùng mất tác dụng.
Truyền gen kháng thuốc
- Truyền cho thế hệ sau khi nhân đôi
- Truyền ngang sang vi khuẩn khác
- Có thể sang cả loài khác
- Xảy ra nhanh hơn nhiều so với tiến hoá thông thường
- Là lý do vấn đề lan nhanh
Khả năng trao đổi gen giữa các loài là điều làm vi khuẩn khác hẳn các sinh vật khác.
Những hành vi thúc đẩy kháng thuốc
- Tự mua kháng sinh không có đơn
- Dùng cho bệnh do virus
- Bỏ dở liệu trình
- Dùng lại đơn cũ
- Chia thuốc cho người khác
- Dùng thuốc quá hạn hoặc bảo quản sai
Mỗi hành vi này đều tạo ra một môi trường thuận lợi cho vi khuẩn kháng thuốc phát triển.
Vì sao dùng không đủ lại nguy hiểm
- Nồng độ thấp không diệt hết
- Diệt con nhạy cảm, để sót con chống chịu
- Tạo áp lực chọn lọc mà không đủ sức xử lý
- Quần thể còn lại toàn con khó diệt
- Lần sau thuốc đó không còn tác dụng
Uống nửa liệu trình còn tệ hơn là không uống gì cả trong một số tình huống.
Trong bệnh viện
- Dùng nhiều kháng sinh phổ rộng
- Nhiều người bệnh nặng và suy giảm miễn dịch
- Nhiều thủ thuật xâm lấn
- Vi khuẩn kháng thuốc tập trung
- Kiểm soát nhiễm khuẩn rất quan trọng
Rửa tay của nhân viên y tế vẫn là biện pháp hiệu quả nhất trong kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện.
Trong chăn nuôi
- Dùng rộng rãi để phòng bệnh và kích thích tăng trưởng
- Tạo áp lực chọn lọc quy mô lớn
- Vi khuẩn kháng thuốc vào chuỗi thực phẩm
- Lan qua môi trường và nước
- Nhiều nơi đã siết lại quy định
Vấn đề kháng thuốc không chỉ nằm trong bệnh viện mà còn nằm ở nông trại.
Hậu quả thực tế
- Nhiễm trùng khó điều trị hơn
- Phải dùng thuốc mạnh hơn và độc hơn
- Thời gian nằm viện kéo dài
- Chi phí tăng
- Nguy cơ tử vong cao hơn
- Một số thủ thuật trở nên rủi ro hơn
Phẫu thuật và hoá trị đều dựa vào giả định rằng nhiễm trùng vẫn điều trị được.
Vì sao ít thuốc mới ra đời
- Nghiên cứu tốn kém và mất nhiều năm
- Thuốc mới thường được để dành dùng hạn chế
- Vi khuẩn kháng lại sau một thời gian
- Động lực phát triển thấp
- Khoảng cách giữa các thuốc mới ngày càng xa
Không thể trông cậy vào việc luôn có thuốc mới ra đời kịp thời.
Cá nhân có thể làm gì
- Chỉ dùng kháng sinh khi bác sĩ kê
- Uống đủ liệu trình
- Không tự mua và không chia cho người khác
- Không đòi bác sĩ kê đơn
- Phòng nhiễm trùng bằng vệ sinh và tiêm chủng
- Xử lý thuốc thừa đúng cách
Phòng được một đợt nhiễm trùng là phòng được một lần phải dùng kháng sinh.
Vai trò của tiêm chủng
- Giảm số ca nhiễm trùng
- Giảm nhu cầu dùng kháng sinh
- Giảm cả nhiễm khuẩn thứ phát sau nhiễm virus
- Bảo vệ cả cộng đồng
- Là biện pháp gián tiếp nhưng rất hiệu quả
Tiêm phòng cúm giảm được cả những đợt kháng sinh dùng cho bội nhiễm sau cúm.
Vai trò của vệ sinh
- Rửa tay
- An toàn thực phẩm
- Nước sạch
- Xử lý chất thải
- Cách ly khi có bệnh lây
Những biện pháp cơ bản này ngăn lây lan cả vi khuẩn thường lẫn vi khuẩn kháng thuốc.
Khi đã nhiễm vi khuẩn kháng thuốc
- Cần được bác sĩ chuyên khoa quản lý
- Có thể cần cách ly
- Tuân thủ nghiêm phác đồ
- Báo cho cơ sở y tế trong lần khám sau
- Giữ vệ sinh để không lây cho người khác
Thông tin về tiền sử nhiễm vi khuẩn kháng thuốc rất có ích cho lần điều trị sau.
Cách nghĩ thực tế
- Vi khuẩn kháng thuốc chứ không phải người
- Dùng sai tạo áp lực chọn lọc
- Bỏ dở nguy hiểm hơn nhiều người nghĩ
- Đây là vấn đề của cả cộng đồng
- Phòng nhiễm trùng là cách giảm dùng thuốc
Nội dung này mang tính thông tin chung; điều trị nhiễm khuẩn cần do bác sĩ thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Kháng kháng sinh nghĩa là cơ thể tôi kháng thuốc à?
Không. Chính vi khuẩn thay đổi để không còn bị thuốc tác động, chứ không phải cơ thể người quen thuốc. Đây là hiểu lầm rất phổ biến.
Vì sao dùng kháng sinh không đủ liều lại gây kháng thuốc?
Vì nồng độ thuốc thấp diệt được những con nhạy cảm nhưng để sót những con có khả năng chống chịu, và chính chúng sinh sôi thành quần thể kháng thuốc.
Vi khuẩn kháng thuốc có lây được không?
Có. Chúng lây từ người này sang người khác như vi khuẩn thường, và còn có thể truyền gen kháng thuốc sang loài vi khuẩn khác.
Chăn nuôi liên quan gì tới kháng kháng sinh?
Dùng kháng sinh rộng rãi trong chăn nuôi tạo áp lực chọn lọc tương tự, và vi khuẩn kháng thuốc có thể lan sang người qua thực phẩm và môi trường.