Vi khuẩn — sống ở đâu và gây bệnh thế nào

Vi khuẩn là nhóm sinh vật có mặt ở hầu như mọi nơi, và mối quan hệ giữa chúng với con người phức tạp hơn nhiều so với hình dung có hại hay vô hại.

Cấu tạo cơ bản

• Sinh vật đơn bào không có nhân hoàn chỉnh
• Có thành tế bào bao bên ngoài
• Vật liệu di truyền nằm tự do trong tế bào
• Một số có lông roi để di chuyển
• Một số tạo được bào tử chịu đựng

Thành tế bào là đặc điểm mà nhiều loại kháng sinh nhắm vào, còn tế bào người thì không có.

Về bào tử

• Một số vi khuẩn tạo bào tử khi gặp bất lợi
• Bào tử chịu được nhiệt và hoá chất
• Tồn tại rất lâu trong môi trường
• Nảy mầm lại khi điều kiện thuận lợi
• Là lý do một số quy trình khử khuẩn phải rất mạnh

Bào tử giải thích vì sao một số vi khuẩn sống sót qua cả điều kiện tưởng chừng đã tiệt trùng.

Nơi vi khuẩn sinh sống

• Đất và nước
• Bề mặt đồ vật
• Trên da người
• Trong miệng và đường tiêu hoá
• Trên thực phẩm
• Trong không khí ở dạng giọt bắn

Một số nơi trong cơ thể vốn vô trùng, và vi khuẩn lọt vào đó mới trở thành vấn đề.

Điều kiện thuận lợi để sinh sôi

• Nhiệt độ phù hợp
• Độ ẩm
• Chất dinh dưỡng
• Thời gian
• Thiếu cạnh tranh từ vi sinh vật khác

Thức ăn để ở nhiệt độ phòng nhiều giờ hội đủ hầu hết các điều kiện này.

Tốc độ nhân lên

• Nhiều loại nhân đôi rất nhanh khi thuận lợi
• Số lượng tăng theo cấp số nhân
• Từ vài con thành rất nhiều trong vài giờ
• Giải thích diễn tiến nhanh của nhiễm khuẩn
• Cũng giải thích vì sao thức ăn hỏng nhanh

Tốc độ này là lý do nhiễm khuẩn nặng có thể chuyển biến trong vòng vài giờ.

Các cơ chế gây bệnh

• Sinh độc tố ảnh hưởng tới cơ thể
• Xâm nhập và phá huỷ mô
• Kích hoạt phản ứng viêm quá mức
• Bám dính và tạo màng khó xử lý
• Né tránh hệ miễn dịch

Trong một số bệnh, phần lớn tổn thương đến từ phản ứng của chính cơ thể chứ không phải từ vi khuẩn.

Về độc tố

• Có loại tiết ra bên ngoài
• Có loại nằm trong thành tế bào và giải phóng khi vi khuẩn vỡ
• Một số độc tố gây bệnh ngay cả khi vi khuẩn không còn
• Đây là lý do một số ngộ độc thức ăn xảy ra rất nhanh
• Đun nóng không luôn phá huỷ được độc tố

Thức ăn đã được đun lại vẫn có thể gây ngộ độc nếu độc tố đã hình thành từ trước.

Về màng sinh học

• Vi khuẩn tạo lớp màng bảo vệ
• Bám trên bề mặt như ống thông, khớp nhân tạo
• Thuốc khó thấm vào
• Khó xử lý hơn nhiều
• Đôi khi phải lấy bỏ vật liệu

Nhiễm trùng liên quan tới thiết bị cấy ghép khó điều trị chính vì lớp màng này.

Hàng rào bảo vệ của cơ thể

• Da nguyên vẹn
• Niêm mạc và dịch tiết
• Acid dạ dày
• Hệ vi sinh cạnh tranh
• Hệ miễn dịch
• Phản xạ ho và hắt hơi

Một vết thương nhỏ là lỗ thủng trong hàng rào quan trọng nhất của cơ thể.

Khi hàng rào bị phá vỡ

• Vết thương và vết bỏng
• Ống thông và kim tiêm
• Phẫu thuật
• Bệnh làm tổn thương niêm mạc
• Thuốc làm giảm acid dạ dày

Mỗi can thiệp xuyên qua da đều là một đường vào tiềm tàng và cần được làm đúng quy trình.

Vi khuẩn có ích

• Tham gia tiêu hoá thức ăn
• Tạo một số vitamin
• Cạnh tranh chỗ với vi khuẩn gây bệnh
• Huấn luyện hệ miễn dịch
• Bảo vệ bề mặt da và niêm mạc

Khi hệ vi sinh này bị xáo trộn, những vi khuẩn vốn bị kìm hãm có cơ hội phát triển.

Nhiễm khuẩn cơ hội

• Xảy ra khi cơ thể suy yếu
• Do vi khuẩn vốn chung sống hoà bình
• Hay gặp ở người bệnh nặng
• Hay gặp sau dùng kháng sinh kéo dài
• Cần được nghĩ tới ở nhóm nguy cơ

Người nằm viện lâu có nguy cơ cao hơn vì cả hàng rào lẫn hệ vi sinh đều bị ảnh hưởng.

Dấu hiệu nhiễm khuẩn khu trú

• Sưng nóng đỏ đau tại chỗ
• Có thể chảy dịch đục
• Ranh giới lan rộng dần
• Có thể kèm sốt
• Hạch vùng lân cận có thể sưng

Ranh giới lan rộng nhanh trong vài giờ là dấu hiệu cần được khám ngay.

Khi nhiễm khuẩn lan vào máu

• Sốt cao hoặc hạ thân nhiệt
• Mạch nhanh và thở nhanh
• Lơ mơ hoặc lú lẫn
• Huyết áp tụt
• Là tình huống cấp cứu

Đây là tình huống cần tới cơ sở y tế ngay lập tức chứ không theo dõi tại nhà.

Hướng phòng ngừa

• Rửa tay đúng cách
• Xử lý vết thương sạch sẽ
• Bảo quản thực phẩm đúng nhiệt độ
• Tiêm chủng theo khuyến cáo
• Không tự dùng kháng sinh

Rửa tay vẫn là biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất trong phòng lây nhiễm khuẩn.

Cách nghĩ thực tế

• Phần lớn vi khuẩn không gây bệnh
• Vấn đề nằm ở nơi chúng xuất hiện
• Hàng rào cơ thể là tuyến phòng thủ chính
• Nhiễm khuẩn có thể tiến triển nhanh
• Dấu hiệu toàn thân là lý do đi khám ngay

Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.

Câu hỏi thường gặp