Virus là nhóm tác nhân nằm ở ranh giới giữa vật sống và vật không sống, và chính đặc điểm đó tạo ra mọi khó khăn trong điều trị.
Virus có gì và không có gì
- Có vật liệu di truyền
- Có lớp vỏ protein bao ngoài
- Một số có thêm lớp màng lipid
- Không có bộ máy tự sản xuất năng lượng
- Không tự nhân lên được
Thiếu bộ máy riêng nghĩa là thiếu luôn những đích mà thuốc có thể nhắm vào.
Quá trình nhân lên
- Bám vào tế bào đích
- Xâm nhập vào bên trong
- Giải phóng vật liệu di truyền
- Điều khiển tế bào sản xuất phần của mình
- Lắp ráp thành virus mới
- Thoát ra ngoài lây sang tế bào khác
Mỗi bước trong chuỗi này là một đích tiềm năng và các thuốc kháng virus hiện có đều nhắm vào một trong số đó.
Vì sao khó làm thuốc
- Virus dùng bộ máy của chính tế bào người
- Đánh vào bộ máy đó là đánh vào tế bào chủ
- Đích tác động rất ít
- Virus đột biến nhanh
- Mỗi loại virus cần thuốc riêng
Không có loại thuốc kháng virus phổ rộng theo kiểu kháng sinh phổ rộng.
Về tính đặc hiệu
- Mỗi virus bám vào loại tế bào nhất định
- Quyết định bệnh cảnh xuất hiện ở đâu
- Virus hô hấp nhắm tế bào đường thở
- Virus viêm gan nhắm tế bào gan
- Thuốc cũng vì thế mà đặc hiệu theo
Đây là lý do một thuốc hiệu quả với virus này hoàn toàn vô dụng với virus khác.
Về đột biến
- Sao chép vật liệu di truyền hay có sai sót
- Sai sót tạo ra biến thể
- Biến thể có lợi cho virus thì tồn tại
- Dẫn tới né tránh miễn dịch
- Cũng dẫn tới kháng thuốc
Tốc độ đột biến giải thích vì sao có bệnh mắc rồi vẫn mắc lại được.
Vai trò của hệ miễn dịch
- Là lực lượng chính xử lý virus
- Nhận diện và tiêu diệt tế bào nhiễm
- Tạo kháng thể
- Ghi nhớ để lần sau phản ứng nhanh hơn
- Phần lớn nhiễm virus thông thường tự khỏi nhờ đây
Điều trị nhiễm virus thông thường chủ yếu là hỗ trợ trong khi chờ hệ miễn dịch làm việc.
Điều trị hỗ trợ là gì
- Nghỉ ngơi
- Uống đủ nước
- Hạ sốt khi cần theo hướng dẫn
- Dinh dưỡng đủ
- Theo dõi dấu hiệu nặng
Điều trị hỗ trợ không phải là không làm gì mà là tạo điều kiện tốt nhất cho cơ thể.
Những virus có thuốc đặc hiệu
- Một số virus hô hấp
- Virus viêm gan
- Virus gây suy giảm miễn dịch
- Một số virus nhóm herpes
- Việc dùng thuốc phải theo chỉ định bác sĩ
Với một số bệnh, thuốc chỉ hiệu quả khi dùng sớm trong những ngày đầu.
Vai trò của vaccine
- Giúp miễn dịch nhận diện trước
- Phản ứng nhanh hơn khi gặp thật
- Giảm nguy cơ mắc và nguy cơ nặng
- Bảo vệ cả cộng đồng khi tỉ lệ tiêm cao
- Hiệu quả và thời gian bảo vệ khác nhau tuỳ loại
Với virus, phòng bằng vaccine thường hiệu quả hơn nhiều so với chữa sau khi đã mắc.
Vì sao vaccine cúm phải tiêm lại
- Virus cúm thay đổi theo thời gian
- Thành phần vaccine được cập nhật
- Miễn dịch cũng giảm dần
- Khuyến cáo tiêm nhắc theo mùa
- Khác với vaccine cho virus ít thay đổi
Những virus ổn định hơn thì vaccine có thể bảo vệ rất lâu chỉ với vài mũi.
Virus tiềm ẩn trong cơ thể
- Một số virus không bị loại bỏ hoàn toàn
- Nằm im trong tế bào
- Tái hoạt động khi cơ thể suy yếu
- Gây bệnh trở lại sau nhiều năm
- Cần được bác sĩ theo dõi
Bệnh zona là ví dụ quen thuộc của virus nằm im rồi tái hoạt động sau nhiều năm.
Đường lây của virus
- Giọt bắn đường hô hấp
- Tiếp xúc trực tiếp
- Qua thực phẩm và nước
- Qua máu và dịch cơ thể
- Qua trung gian côn trùng
Biết đường lây là căn cứ để chọn biện pháp phòng phù hợp cho từng bệnh.
Vì sao kháng sinh không giúp gì
- Kháng sinh nhắm vào cấu trúc của vi khuẩn
- Virus không có những cấu trúc đó
- Dùng sai không rút ngắn được bệnh
- Gây tác dụng phụ không cần thiết
- Góp phần vào kháng kháng sinh
Yêu cầu bác sĩ kê kháng sinh cho một đợt cảm virus là gây hại cho chính mình và cho cộng đồng.
Khi nào cần đi khám
- Khó thở
- Sốt cao kéo dài nhiều ngày
- Triệu chứng đang đỡ rồi nặng trở lại
- Lơ mơ hoặc mất nước
- Người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch
Đỡ rồi nặng trở lại là dấu hiệu gợi ý có bội nhiễm và cần được khám.
Cách nghĩ thực tế
- Virus mượn bộ máy của tế bào người
- Vì thế thuốc rất khó phát triển
- Miễn dịch là lực lượng chính
- Phòng bằng vaccine hiệu quả hơn chữa
- Kháng sinh không có tác dụng với virus
Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ít thuốc chữa virus hơn vi khuẩn?
Vì virus dùng chính bộ máy của tế bào người để nhân lên, nên rất khó tìm ra đích tác động mà không gây hại cho tế bào chủ.
Nhiễm virus có tự khỏi không?
Nhiều nhiễm virus thông thường tự khỏi khi hệ miễn dịch xử lý được. Tuy nhiên có những loại gây bệnh nặng hoặc kéo dài và cần điều trị chuyên biệt.
Vì sao virus cúm hay thay đổi?
Vật liệu di truyền của chúng dễ có sai sót khi sao chép, tạo ra các biến thể mới. Đó là lý do vaccine cúm được cập nhật theo mùa.
Vaccine hoạt động thế nào?
Vaccine giúp hệ miễn dịch nhận diện trước một tác nhân, để khi gặp thật thì phản ứng nhanh và mạnh hơn.