Phòng bệnh nhiễm trùng không phải là làm tất cả mọi biện pháp cùng lúc mà là làm đúng biện pháp cho đúng đường lây.
Sáu đường lây chính
- Qua giọt bắn đường hô hấp
- Qua không khí dưới dạng hạt nhỏ
- Qua tiếp xúc trực tiếp và gián tiếp
- Qua thực phẩm và nước
- Qua máu và dịch cơ thể
- Qua côn trùng trung gian
Mỗi đường tương ứng với một nhóm biện pháp, và nhầm đường là làm thừa mà vẫn không hiệu quả.
Lây qua giọt bắn
- Phát ra khi ho, hắt hơi, nói
- Hạt tương đối nặng nên rơi nhanh
- Lây trong khoảng cách gần
- Có thể đọng trên bề mặt
- Nhiều bệnh hô hấp thường gặp lây kiểu này
Khoảng cách và khẩu trang là hai biện pháp tác động trực tiếp vào đường lây này.
Lây qua không khí
- Hạt rất nhỏ lơ lửng lâu
- Đi xa hơn giọt bắn
- Tích tụ trong phòng kín
- Cần thông gió tốt
- Cần khẩu trang bảo hộ chặt hơn trong môi trường y tế
Mở cửa thông gió là biện pháp rẻ tiền mà rất hiệu quả trong phòng kín đông người.
Lây qua tiếp xúc
- Trực tiếp da với da
- Gián tiếp qua bề mặt và đồ vật
- Tay là phương tiện chính
- Đưa tay lên mặt là bước cuối cùng
- Rửa tay cắt đứt chuỗi này
Người ta đưa tay lên mặt nhiều lần mỗi giờ mà hầu như không ý thức được.
Những bề mặt hay bị bỏ qua
- Tay nắm cửa
- Công tắc đèn
- Điện thoại di động
- Bàn phím và chuột
- Tay vịn cầu thang
- Điều khiển từ xa
Điện thoại được chạm vào hàng trăm lần mỗi ngày nhưng hiếm khi được lau.
Lây qua thực phẩm và nước
- Thức ăn chưa nấu chín
- Nước chưa xử lý
- Nhiễm chéo trong bếp
- Bảo quản sai nhiệt độ
- Người chế biến không rửa tay
Nhiễm chéo giữa đồ sống và đồ chín là nguyên nhân phổ biến hơn là thực phẩm bẩn từ đầu.
Lây qua máu và dịch cơ thể
- Kim tiêm và vật sắc nhọn
- Truyền máu và chế phẩm
- Quan hệ tình dục
- Từ mẹ sang con
- Dùng chung đồ cá nhân có dính máu
Không dùng chung dao cạo và bàn chải là nguyên tắc đơn giản mà nhiều gia đình chưa để ý.
Lây qua côn trùng trung gian
- Muỗi là trung gian phổ biến nhất
- Một số loại bọ chét và ve
- Phòng bệnh gắn với kiểm soát côn trùng
- Loại bỏ nơi sinh sản
- Ngủ màn và dùng thuốc chống côn trùng
Đổ nước đọng quanh nhà là biện pháp tác động vào chính nơi muỗi sinh sản.
Khái niệm nguồn lây
- Người bệnh có triệu chứng
- Người nhiễm chưa có triệu chứng
- Người lành mang tác nhân
- Động vật
- Môi trường như đất, nước
Người chưa có triệu chứng vẫn lây được là điều khiến việc kiểm soát trở nên khó.
Đường ra và đường vào
- Tác nhân phải ra khỏi nguồn lây
- Tồn tại được trong môi trường
- Tìm được đường vào cơ thể mới
- Cắt bất kỳ khâu nào cũng chặn được lây
- Đây là cơ sở của mọi biện pháp phòng
Hiểu chuỗi này giúp thấy vì sao có nhiều cách phòng khác nhau cho cùng một bệnh.
Khoảng thời gian lây
- Khác nhau tuỳ bệnh
- Có bệnh lây trước khi có triệu chứng
- Có bệnh lây mạnh nhất lúc triệu chứng rầm rộ
- Có bệnh còn lây sau khi đã đỡ
- Quyết định thời gian cần cách ly
Thấy đỡ không luôn đồng nghĩa với việc đã hết khả năng lây cho người khác.
Nguyên tắc nhiều lớp
- Không biện pháp nào hiệu quả tuyệt đối
- Kết hợp nhiều lớp thì hiệu quả hơn
- Mỗi lớp giảm một phần nguy cơ
- Bỏ hết chỉ giữ một lớp là rủi ro
- Áp dụng cho cả cá nhân và cộng đồng
Không lớp nào hoàn hảo nhưng nhiều lớp chồng lên nhau thì khe hở được bịt lại.
Những nhóm cần cẩn trọng hơn
- Trẻ nhỏ
- Người cao tuổi
- Phụ nữ mang thai
- Người có bệnh nền
- Người suy giảm miễn dịch
Bảo vệ nhóm nguy cơ cao cũng là lý do người xung quanh nên giữ các biện pháp phòng.
Những hiểu lầm hay gặp
- Nghĩ khẩu trang phòng được mọi bệnh
- Nghĩ nhìn người khoẻ là không lây
- Nghĩ trời lạnh mới gây bệnh
- Nghĩ nước trong là nước sạch
- Nghĩ đồ ăn nóng là chắc chắn an toàn
Thời tiết lạnh không gây bệnh mà chỉ tạo điều kiện cho việc tụ tập trong phòng kín.
Khi trong nhà có người bệnh
- Bố trí phòng riêng nếu được
- Thông gió tốt
- Dùng riêng đồ cá nhân
- Rửa tay thường xuyên
- Lau bề mặt hay chạm
- Hạn chế tiếp xúc với nhóm nguy cơ cao
Người chăm sóc nên là một người cố định và tốt nhất không thuộc nhóm nguy cơ cao.
Cách nghĩ thực tế
- Biết đường lây mới chọn đúng biện pháp
- Rửa tay có hiệu quả rộng nhất
- Thông gió quan trọng với bệnh hô hấp
- Nhiều lớp tốt hơn một lớp
- Người chưa có triệu chứng vẫn lây được
Nội dung này mang tính thông tin chung; hướng dẫn cụ thể cho từng bệnh cần theo khuyến cáo y tế.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cần biết đường lây của một bệnh?
Vì mỗi đường lây đòi hỏi một biện pháp phòng khác nhau. Đeo khẩu trang không giúp gì với bệnh lây qua thực phẩm, và ngược lại.
Lây qua giọt bắn và lây qua không khí khác nhau thế nào?
Giọt bắn nặng nên rơi xuống trong khoảng cách gần. Hạt khí dung nhỏ hơn có thể lơ lửng lâu và đi xa hơn, nên yêu cầu thông gió và bảo hộ chặt hơn.
Một bệnh có thể lây theo nhiều đường không?
Có. Nhiều bệnh lây theo hơn một đường, nên biện pháp phòng thường phải kết hợp nhiều lớp.
Biện pháp nào có hiệu quả rộng nhất?
Rửa tay đúng cách cắt được nhiều đường lây khác nhau và là biện pháp đơn giản nhất mà ai cũng thực hiện được.