Mỗi ngày cơ thể tiếp xúc với vô số vi sinh vật, và việc ta hiếm khi ốm là bằng chứng cho thấy hệ thống phòng thủ đang làm việc.
Tuyến phòng thủ thứ nhất
- Da nguyên vẹn
- Niêm mạc và lớp nhầy
- Acid dạ dày
- Nước mắt và nước bọt
- Lông chuyển ở đường thở
- Phản xạ ho và hắt hơi
Đây là tuyến ngăn chặn từ đầu và nó hoạt động liên tục mà ta không nhận ra.
Hệ vi sinh như một hàng rào
- Chiếm chỗ trên da và niêm mạc
- Cạnh tranh dinh dưỡng
- Tạo môi trường bất lợi cho vi khuẩn gây bệnh
- Bị ảnh hưởng khi dùng kháng sinh
- Mất cân bằng mở đường cho tác nhân khác
Nhiễm nấm sau một đợt kháng sinh là ví dụ rõ của việc hàng rào này bị phá vỡ.
Miễn dịch bẩm sinh
- Phản ứng ngay lập tức
- Không cần tiếp xúc trước
- Không phân biệt tác nhân cụ thể
- Gồm các tế bào ăn vi sinh vật
- Gây phản ứng viêm tại chỗ
Đây là lực lượng phản ứng nhanh, mua thời gian cho hệ thống chuyên biệt hơn chuẩn bị.
Phản ứng viêm
- Mạch máu giãn ra
- Tế bào miễn dịch kéo tới
- Biểu hiện sưng nóng đỏ đau
- Là phản ứng bảo vệ chứ không phải bệnh
- Quá mức thì gây hại
Sưng nóng đỏ đau khó chịu nhưng nó cho thấy cơ thể đang huy động lực lượng tới đúng chỗ.
Miễn dịch thích ứng
- Nhận diện tác nhân cụ thể
- Cần thời gian để khởi động
- Tạo kháng thể
- Tạo tế bào tiêu diệt chuyên biệt
- Để lại trí nhớ cho lần sau
Đây là lý do lần nhiễm đầu tiên thường nặng hơn những lần sau với cùng một tác nhân.
Về kháng thể
- Protein nhận diện tác nhân
- Bám vào và vô hiệu hoá
- Đánh dấu cho tế bào khác xử lý
- Xuất hiện sau vài ngày tới vài tuần
- Là cơ sở của nhiều xét nghiệm chẩn đoán
Xét nghiệm kháng thể cho biết cơ thể đã từng gặp tác nhân chứ không luôn cho biết đang nhiễm.
Trí nhớ miễn dịch
- Tế bào nhớ tồn tại lâu dài
- Phản ứng nhanh hơn ở lần sau
- Là cơ sở của vaccine
- Bền vững với một số tác nhân
- Giảm dần với một số tác nhân khác
Vaccine tận dụng chính cơ chế này mà không bắt cơ thể phải trải qua bệnh thật.
Vì sao có bệnh mắc lại được
- Tác nhân đột biến liên tục
- Có nhiều chủng khác nhau
- Miễn dịch giảm theo thời gian
- Một số tác nhân né tránh được miễn dịch
- Khác nhau tuỳ từng bệnh
Cảm lạnh thông thường do rất nhiều loại virus khác nhau gây ra nên hầu như năm nào cũng mắc.
Sốt là gì
- Cơ thể chủ động nâng thân nhiệt
- Làm chậm một số tác nhân
- Hỗ trợ hoạt động miễn dịch
- Kèm theo run và mệt mỏi
- Mức sốt không luôn phản ánh mức nặng
Mức độ sốt không tỉ lệ với mức độ nặng, nên cần nhìn cả các dấu hiệu khác.
Những triệu chứng do chính cơ thể tạo ra
- Sốt
- Mệt mỏi và đau mỏi người
- Chán ăn
- Ho và chảy mũi
- Sưng hạch
Nhiều triệu chứng khó chịu thực ra là dấu hiệu hệ miễn dịch đang làm việc.
Khi phản ứng quá mức
- Viêm lan rộng gây tổn thương mô
- Ảnh hưởng nhiều cơ quan
- Có thể nguy hiểm tới tính mạng
- Cần can thiệp y tế
- Không phải cứ miễn dịch mạnh là tốt
Trong một số bệnh nặng, tổn thương đến từ phản ứng của cơ thể nhiều hơn từ chính tác nhân.
Suy giảm miễn dịch
- Do thuốc ức chế miễn dịch
- Do điều trị ung thư
- Do một số bệnh mạn tính
- Do bệnh lý bẩm sinh
- Nguy cơ nhiễm trùng cao hơn nhiều
- Triệu chứng có thể không điển hình
Ở người suy giảm miễn dịch, một nhiễm trùng nhẹ với người khác có thể trở nên rất nặng.
Những yếu tố ảnh hưởng tới miễn dịch
- Giấc ngủ
- Dinh dưỡng
- Vận động đều đặn
- Căng thẳng kéo dài
- Hút thuốc và rượu
- Tuổi tác
Không có cách tăng cường miễn dịch tức thời, chỉ có việc duy trì những điều kiện nền lâu dài.
Về các sản phẩm quảng cáo tăng đề kháng
- Cảnh giác với lời hứa tăng nhanh
- Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng
- Một số có tương tác với thuốc đang dùng
- Không thay thế được tiêm chủng
- Không thay thế được lối sống
Miễn dịch là hệ thống phức tạp và nó không được điều chỉnh bằng một sản phẩm đơn lẻ.
Khi nào cần đi khám
- Sốt cao kéo dài
- Nhiễm trùng tái đi tái lại
- Vết thương lâu lành
- Sụt cân không rõ nguyên nhân
- Người thuộc nhóm suy giảm miễn dịch có bất kỳ dấu hiệu nhiễm trùng nào
Nhiễm trùng lặp lại nhiều lần bất thường là lý do nên được bác sĩ đánh giá về miễn dịch.
Cách nghĩ thực tế
- Phần lớn nhiễm trùng được xử lý âm thầm
- Nhiều triệu chứng là phản ứng của cơ thể
- Sốt không luôn là điều xấu
- Không có cách tăng miễn dịch tức thời
- Nhóm suy giảm miễn dịch cần cảnh giác sớm
Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Sốt có phải là điều xấu không?
Sốt là phản ứng của cơ thể và ở mức vừa phải nó hỗ trợ chống nhiễm trùng. Tuy nhiên sốt cao hoặc kéo dài cần được đánh giá, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người có bệnh nền.
Vì sao mắc bệnh rồi vẫn mắc lại?
Tuỳ tác nhân. Có loại để lại miễn dịch bền vững, có loại thay đổi liên tục nên miễn dịch cũ không còn nhận diện được.
Có cách nào tăng cường miễn dịch nhanh không?
Không có cách tăng nhanh. Những yếu tố có bằng chứng là ngủ đủ, dinh dưỡng cân đối, vận động đều, không hút thuốc và tiêm chủng theo khuyến cáo.
Ai được coi là suy giảm miễn dịch?
Người dùng thuốc ức chế miễn dịch, người điều trị ung thư, người ghép tạng, người mắc một số bệnh mạn tính và người có bệnh lý miễn dịch bẩm sinh.