Nấm là nhóm tác nhân bị coi nhẹ nhất trong bốn nhóm, có lẽ vì phần lớn người ta chỉ gặp dạng nhẹ nhất của nó.
Nấm khác vi khuẩn ở chỗ nào
- Có nhân hoàn chỉnh như tế bào người
- Cấu trúc phức tạp hơn vi khuẩn
- Phát triển chậm hơn
- Thành tế bào có thành phần riêng
- Cần loại thuốc hoàn toàn khác
Sự giống nhau với tế bào người là lý do thuốc chống nấm thường có nhiều tác dụng phụ hơn.
Hai dạng chính
- Dạng men, tế bào tròn riêng lẻ
- Dạng sợi, phát triển thành mạng
- Một số loại chuyển đổi giữa hai dạng
- Quyết định bệnh cảnh khác nhau
- Nhận diện dạng giúp định hướng chẩn đoán
Cùng một loại nấm có thể gây bệnh rất khác nhau tuỳ dạng nó đang tồn tại.
Nấm ngoài da
- Tổn thương có ranh giới rõ
- Thường ngứa
- Bờ tổn thương nổi rõ hơn trung tâm
- Lan dần ra ngoài
- Hay gặp ở nơi ẩm và cọ xát
Hình ảnh bờ nổi rõ và trung tâm nhạt màu là đặc điểm gợi ý nhưng vẫn cần được bác sĩ xác nhận.
Những vị trí hay gặp
- Kẽ ngón chân
- Bẹn và nếp gấp
- Da đầu
- Thân mình
- Móng tay và móng chân
Kẽ ngón chân và nếp gấp là nơi ẩm thường xuyên nên nấm rất hay bám vào.
Nấm móng
- Móng dày và đổi màu
- Dễ mủn và tách khỏi nền móng
- Thường không đau lúc đầu
- Điều trị rất lâu
- Dễ tái phát nếu không xử lý nguồn
Móng mọc chậm nên điều trị nấm móng thường tính bằng nhiều tháng chứ không phải vài tuần.
Nấm niêm mạc
- Miệng, lưỡi có mảng trắng
- Vùng sinh dục ngứa và tiết dịch
- Hay gặp sau dùng kháng sinh
- Hay gặp ở người tiểu đường
- Hay gặp ở người dùng thuốc xịt corticoid
Súc miệng sau khi dùng thuốc xịt hô hấp là biện pháp đơn giản giảm nguy cơ nấm miệng.
Nhiễm nấm sâu và xâm lấn
- Nấm vào máu hoặc cơ quan bên trong
- Chủ yếu ở người suy giảm miễn dịch
- Triệu chứng không đặc hiệu
- Chẩn đoán khó
- Có thể rất nặng
Đây là nhóm bệnh hoàn toàn khác với nấm ngoài da cả về mức độ lẫn cách xử lý.
Ai có nguy cơ cao
- Người suy giảm miễn dịch
- Người điều trị ung thư
- Người ghép tạng dùng thuốc ức chế miễn dịch
- Người bệnh nặng nằm hồi sức
- Người tiểu đường kiểm soát kém
- Người dùng kháng sinh phổ rộng kéo dài
Kháng sinh dọn sạch vi khuẩn cạnh tranh, tạo chỗ trống cho nấm phát triển.
Điều kiện thuận lợi cho nấm
- Độ ẩm cao
- Da bị bít kín lâu
- Mồ hôi nhiều
- Cọ xát gây tổn thương da
- Dùng chung đồ cá nhân
Giày kín ẩm suốt ngày là môi trường lý tưởng cho nấm ở bàn chân.
Đường lây
- Tiếp xúc trực tiếp da với da
- Dùng chung khăn và quần áo
- Sàn phòng tắm và hồ bơi công cộng
- Từ động vật sang người với một số loại
- Bào tử nấm trong môi trường
Không dùng chung khăn tắm là nguyên tắc đơn giản nhưng ngăn được nhiều trường hợp lây.
Chẩn đoán
- Khám tổn thương
- Soi trực tiếp mẫu bệnh phẩm
- Nuôi cấy định loại
- Xét nghiệm chuyên sâu với nhiễm nấm sâu
- Không nên tự chẩn đoán qua hình ảnh trên mạng
Nhiều bệnh da khác trông rất giống nấm nên việc soi mẫu có giá trị hơn nhìn bằng mắt.
Vì sao không nên tự bôi thuốc
- Nhiều bệnh da trông giống nấm
- Bôi corticoid làm tổn thương thay đổi
- Che mất hình ảnh điển hình
- Gây khó khăn cho chẩn đoán sau đó
- Có thể làm bệnh lan rộng hơn
Bôi thuốc chứa corticoid lên tổn thương nấm thường làm nó bớt ngứa nhưng lan rộng hơn.
Nguyên tắc điều trị
- Dùng đủ thời gian theo chỉ định
- Không ngừng khi vừa thấy đỡ
- Xử lý cả môi trường và vật dụng
- Giữ vùng da khô thoáng
- Điều trị đồng thời các vị trí liên quan
Điều trị bàn chân mà không xử lý giày dép thì gần như chắc chắn sẽ tái phát.
Phòng ngừa
- Giữ da khô thoáng
- Lau khô kẽ ngón sau khi tắm
- Thay tất hằng ngày
- Không đi chân trần ở nơi công cộng ẩm ướt
- Không dùng chung đồ cá nhân
- Phơi giày dép
Lau khô kẽ ngón chân sau khi tắm là thói quen nhỏ mà hiệu quả phòng bệnh rõ.
Khi nào cần đi khám
- Tổn thương lan rộng nhanh
- Không đỡ sau thời gian điều trị
- Tái phát nhiều lần
- Có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch
- Sốt hoặc triệu chứng toàn thân
Người tiểu đường có tổn thương nấm ở bàn chân nên được khám sớm vì nguy cơ biến chứng cao hơn.
Cách nghĩ thực tế
- Nấm ngoài da và nấm xâm lấn là hai câu chuyện
- Điều trị cần đủ thời gian
- Xử lý cả môi trường mới hết tái phát
- Không tự bôi thuốc khi chưa rõ
- Giữ khô thoáng là biện pháp nền
Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao điều trị nấm thường lâu?
Nấm phát triển chậm và bám sâu vào mô sừng như da và móng, nên thuốc cần thời gian dài để loại bỏ hoàn toàn. Ngừng sớm thường dẫn tới tái phát.
Nấm da có lây không?
Nhiều loại nấm da lây qua tiếp xúc trực tiếp hoặc qua vật dụng dùng chung như khăn, giày dép và sàn nhà tắm.
Ai dễ bị nhiễm nấm sâu?
Chủ yếu là người suy giảm miễn dịch, người dùng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài, người bệnh nặng nằm viện lâu hoặc có thiết bị y tế xâm lấn.
Có nên tự mua thuốc bôi nấm không?
Nhiều tổn thương da trông giống nấm nhưng lại là bệnh khác. Bôi sai thuốc có thể làm tổn thương thay đổi và khó chẩn đoán về sau, nên cần được khám.