Vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh — bốn nhóm khác nhau hoàn toàn

Nhiễm trùng là một từ gộp rất nhiều thứ khác nhau lại, và chính sự gộp đó gây ra phần lớn hiểu lầm về cách điều trị.

Vi khuẩn là gì

• Sinh vật đơn bào có cấu trúc tế bào đầy đủ
• Tự nhân lên được
• Sống được ngoài cơ thể ở nhiều môi trường
• Phần lớn vô hại, nhiều loại có ích
• Chỉ một số ít gây bệnh

Cơ thể người mang rất nhiều vi khuẩn sống cộng sinh, và phần lớn chúng không gây hại.

Virus là gì

• Không phải tế bào hoàn chỉnh
• Chỉ là vật liệu di truyền trong lớp vỏ
• Không tự nhân lên được
• Phải xâm nhập vào tế bào sống
• Dùng bộ máy của tế bào để sinh sôi

Chính vì virus mượn bộ máy của tế bào người nên thuốc diệt virus khó làm mà không hại tế bào chủ.

Nấm là gì

• Sinh vật có nhân hoàn chỉnh
• Gần với tế bào người hơn vi khuẩn
• Có dạng men và dạng sợi
• Thích môi trường ẩm
• Gây bệnh ngoài da hoặc sâu bên trong

Tế bào nấm giống tế bào người ở nhiều điểm, nên thuốc chống nấm thường có nhiều tác dụng phụ hơn.

Ký sinh trùng là gì

• Sống nhờ vào vật chủ
• Kích thước rất khác nhau
• Có loại đơn bào chỉ thấy qua kính hiển vi
• Có loại giun nhìn được bằng mắt
• Nhiều loại có vòng đời phức tạp qua nhiều vật chủ

Vòng đời phức tạp là lý do phòng bệnh ký sinh trùng phải cắt vào đúng khâu của vòng đời đó.

Vì sao thuốc không dùng chung được

• Kháng sinh nhắm vào cấu trúc riêng của vi khuẩn
• Virus không có những cấu trúc đó
• Nấm có cấu trúc khác hẳn nữa
• Ký sinh trùng lại là nhóm riêng
• Mỗi nhóm có loại thuốc riêng

Uống kháng sinh khi bị cúm không giúp gì mà còn góp phần vào vấn đề kháng kháng sinh.

Triệu chứng có giống nhau không

• Sốt xuất hiện ở cả bốn nhóm
• Mệt mỏi cũng chung
• Đau họng có thể do virus hoặc vi khuẩn
• Tiêu chảy do nhiều nhóm khác nhau
• Nhìn triệu chứng không đủ để kết luận

Đây là lý do tự đoán rồi tự mua thuốc thường dẫn tới dùng sai thuốc.

Một số gợi ý phân biệt

• Nhiễm virus hô hấp thường kèm ho, hắt hơi, đau mỏi người
• Nhiễm vi khuẩn khu trú thường sưng nóng đỏ ở một chỗ
• Nhiễm nấm ngoài da thường ngứa, có ranh giới rõ
• Nhiễm ký sinh đường ruột có thể kéo dài âm ỉ
• Đây chỉ là gợi ý chứ không phải căn cứ chẩn đoán

Những gợi ý này giúp hiểu vấn đề chứ không thay được đánh giá của bác sĩ.

Các xét nghiệm thường dùng

• Soi trực tiếp dưới kính hiển vi
• Nuôi cấy tìm vi khuẩn hoặc nấm
• Xét nghiệm tìm vật liệu di truyền
• Xét nghiệm tìm kháng thể
• Xét nghiệm nhanh tìm kháng nguyên
• Mỗi loại có ưu nhược riêng

Nuôi cấy mất thời gian nhưng cho biết cả loại vi khuẩn lẫn thuốc nào còn tác dụng.

Vì sao kết quả cần thời gian

• Vi khuẩn cần thời gian để mọc
• Một số loại mọc rất chậm
• Cần thêm bước xác định độ nhạy thuốc
• Xét nghiệm nhanh đánh đổi bằng độ chính xác
• Bác sĩ đôi khi phải điều trị trước khi có kết quả

Điều trị ban đầu dựa trên phán đoán rồi điều chỉnh khi có kết quả là cách làm thường gặp.

Không phải cứ có vi sinh vật là có bệnh

• Cơ thể luôn mang nhiều vi sinh vật
• Chúng cư trú mà không gây bệnh
• Bệnh xảy ra khi cân bằng bị phá vỡ
• Hoặc khi chúng vào nơi không thuộc về
• Kết quả xét nghiệm cần được đọc trong bệnh cảnh

Tìm thấy một vi khuẩn không luôn có nghĩa nó chính là thủ phạm gây bệnh lần này.

Hệ vi sinh có ích

• Sống ở ruột, da, miệng và nhiều nơi khác
• Cạnh tranh với vi khuẩn gây bệnh
• Tham gia tiêu hoá
• Ảnh hưởng tới miễn dịch
• Bị ảnh hưởng khi dùng kháng sinh

Kháng sinh không phân biệt được vi khuẩn có hại và có ích nên nó ảnh hưởng tới cả hệ này.

Khả năng gây bệnh khác nhau

• Một số loại gây bệnh cho cả người khoẻ
• Một số chỉ gây bệnh khi cơ hội thuận lợi
• Người suy giảm miễn dịch dễ mắc hơn
• Lượng vi sinh vật cũng ảnh hưởng
• Đường vào cơ thể là yếu tố quan trọng

Một vi khuẩn vô hại trên da có thể nguy hiểm khi lọt vào máu qua vết thương.

Về thời gian ủ bệnh

• Khoảng thời gian từ khi nhiễm tới khi có triệu chứng
• Khác nhau rất nhiều giữa các tác nhân
• Có loại vài giờ, có loại nhiều tuần
• Có thể lây trước khi có triệu chứng
• Quan trọng khi truy dấu nguồn lây

Khả năng lây trước khi có triệu chứng là điều khiến nhiều bệnh khó kiểm soát.

Những hiểu lầm hay gặp

• Nghĩ kháng sinh chữa được mọi thứ
• Nghĩ sốt là dấu hiệu nhiễm khuẩn
• Nghĩ mọi vi khuẩn đều có hại
• Nghĩ đờm đặc màu vàng là phải dùng kháng sinh
• Nghĩ xét nghiệm nào cũng cho kết quả ngay

Màu sắc của đờm không phải căn cứ tin cậy để phân biệt nhiễm virus với nhiễm khuẩn.

Khi nào cần đi khám

• Sốt cao kéo dài
• Triệu chứng nặng lên thay vì giảm
• Khó thở hoặc lơ mơ
• Vùng nhiễm lan rộng nhanh
• Người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch

Người suy giảm miễn dịch cần được khám sớm hơn vì diễn tiến ở họ có thể rất nhanh.

Cách nghĩ thực tế

• Bốn nhóm tác nhân khác nhau hoàn toàn
• Mỗi nhóm có loại thuốc riêng
• Triệu chứng không đủ để tự kết luận
• Không phải cứ có vi sinh vật là có bệnh
• Để bác sĩ quyết định loại thuốc

Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.

Câu hỏi thường gặp