Kháng sinh thay đổi hoàn toàn cách con người đối phó với nhiễm khuẩn, nhưng hiệu quả của nó đang bị chính cách dùng sai bào mòn.
Nguyên lý cơ bản
- Nhắm vào thứ chỉ vi khuẩn có
- Hoặc thứ khác biệt rõ với tế bào người
- Nhờ vậy diệt vi khuẩn mà ít hại tế bào chủ
- Đây gọi là độc tính chọn lọc
- Càng chọn lọc thì càng ít tác dụng phụ
Chính nguyên lý này giải thích vì sao kháng sinh vô dụng với virus.
Các đích tác động chính
- Thành tế bào vi khuẩn
- Màng tế bào
- Bộ máy tổng hợp protein
- Quá trình nhân đôi vật liệu di truyền
- Một số con đường chuyển hoá riêng
Tế bào người không có thành tế bào nên đây là đích an toàn nhất để nhắm vào.
Diệt khuẩn và kìm khuẩn
- Có nhóm tiêu diệt vi khuẩn
- Có nhóm chỉ ngăn chúng sinh sôi
- Nhóm kìm khuẩn cần hệ miễn dịch xử lý phần còn lại
- Lựa chọn tuỳ tình huống
- Quan trọng ở người suy giảm miễn dịch
Với người suy giảm miễn dịch, việc chọn nhóm nào có ý nghĩa hơn nhiều so với người khoẻ mạnh.
Phổ rộng và phổ hẹp
- Phổ rộng tác động lên nhiều nhóm
- Phổ hẹp chỉ lên một số nhóm
- Khi chưa biết tác nhân có thể dùng phổ rộng trước
- Biết rồi thì nên chuyển sang phổ hẹp
- Phổ rộng ảnh hưởng nhiều hơn tới hệ vi sinh
Dùng phổ rộng khi không cần giống như dùng lưới lớn để bắt một con cá.
Vì sao không diệt được virus
- Virus không có thành tế bào
- Không có bộ máy tổng hợp protein riêng
- Dùng chính bộ máy của tế bào người
- Không có đích để kháng sinh tác động
- Đây là khác biệt cơ bản không thể vượt qua
Uống kháng sinh khi bị cúm hay cảm lạnh không rút ngắn được một ngày nào.
Bác sĩ dựa vào đâu để chọn
- Bệnh cảnh lâm sàng
- Vị trí nhiễm trùng
- Tác nhân thường gặp ở vị trí đó
- Kết quả xét nghiệm nếu có
- Tình hình kháng thuốc tại địa phương
- Tình trạng người bệnh và bệnh nền
Cùng một triệu chứng nhưng ở vị trí khác nhau có thể cần loại thuốc hoàn toàn khác.
Về kháng sinh đồ
- Xét nghiệm tìm thuốc nào còn tác dụng
- Cần nuôi cấy trước
- Mất thời gian vài ngày
- Giúp chuyển sang thuốc phù hợp hơn
- Không phải trường hợp nào cũng làm
Đây là lý do bác sĩ đôi khi đổi thuốc sau vài ngày dù người bệnh đang đỡ dần.
Đường dùng
- Uống cho phần lớn trường hợp
- Tiêm truyền khi nặng hoặc không uống được
- Bôi ngoài da cho một số tình huống
- Đường dùng ảnh hưởng tới nồng độ thuốc
- Không phải cứ tiêm là mạnh hơn
Nhiều người tin tiêm luôn hiệu quả hơn uống, nhưng với nhiều thuốc thì không phải vậy.
Vì sao phải uống đúng giờ
- Nồng độ thuốc trong máu cần duy trì
- Khoảng cách giữa các liều có ý nghĩa
- Uống thất thường làm nồng độ dao động
- Nồng độ thấp tạo điều kiện cho kháng thuốc
- Đặt báo thức nếu hay quên
Uống dồn hai liều khi quên không bù lại được mà còn tăng nguy cơ tác dụng phụ.
Uống trước hay sau ăn
- Một số thuốc hấp thu kém khi có thức ăn
- Một số nên uống cùng ăn để giảm kích ứng
- Một số kỵ sữa và canxi
- Đọc kỹ hướng dẫn trên đơn
- Hỏi dược sĩ nếu chưa rõ
Uống cùng sữa với một số loại làm giảm hấp thu đáng kể và thuốc gần như mất tác dụng.
Tác dụng phụ thường gặp
- Buồn nôn và khó chịu dạ dày
- Tiêu chảy
- Nổi ban
- Nấm miệng hoặc nấm sinh dục
- Thay đổi vị giác
- Mệt mỏi
Nhiễm nấm sau đợt kháng sinh là hậu quả của việc hệ vi sinh bị xáo trộn.
Dấu hiệu dị ứng cần chú ý
- Nổi mề đay lan rộng
- Sưng môi, mặt hoặc lưỡi
- Khó thở hoặc thở rít
- Chóng mặt hoặc ngất
- Cần dừng thuốc và tới cơ sở y tế ngay
Người từng dị ứng với một loại kháng sinh cần nhớ tên thuốc đó và báo mỗi lần đi khám.
Tương tác với thuốc khác
- Một số kháng sinh tương tác với thuốc chống đông
- Một số ảnh hưởng tới thuốc tránh thai
- Một số kỵ rượu
- Báo bác sĩ mọi thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng
- Hỏi dược sĩ khi mua thêm thuốc khác
Danh sách thuốc đang dùng nên được mang theo mỗi lần đi khám để tránh tương tác.
Những tình huống thường không cần kháng sinh
- Cảm lạnh và cúm
- Phần lớn viêm họng
- Phần lớn viêm phế quản cấp
- Tiêu chảy do virus
- Sốt chưa rõ nguyên nhân ở người khoẻ
Đòi hỏi kháng sinh cho những tình huống này gây áp lực không cần thiết lên bác sĩ.
Cách hỏi bác sĩ cho hữu ích
- Hỏi tôi có cần kháng sinh không và vì sao
- Hỏi nếu không dùng thì theo dõi những gì
- Hỏi khi nào cần quay lại
- Hỏi tác dụng phụ cần chú ý
- Hỏi cách uống đúng
Hỏi vì sao không cần kháng sinh giúp người bệnh yên tâm hơn là đòi cho bằng được.
Cách nghĩ thực tế
- Kháng sinh chỉ tác động lên vi khuẩn
- Không rút ngắn được bệnh do virus
- Uống đúng giờ và đúng cách
- Báo tiền sử dị ứng mỗi lần khám
- Để bác sĩ quyết định có cần hay không
Nội dung này mang tính thông tin chung; việc kê đơn thuộc thẩm quyền của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Kháng sinh tác động vào đâu?
Vào các cấu trúc và quá trình riêng của vi khuẩn như thành tế bào, bộ máy tổng hợp protein hoặc quá trình nhân đôi vật liệu di truyền, những thứ tế bào người không có hoặc khác biệt.
Phổ rộng và phổ hẹp khác nhau thế nào?
Phổ rộng tác động lên nhiều nhóm vi khuẩn, phổ hẹp chỉ tác động lên một số nhóm nhất định. Khi biết rõ tác nhân thì dùng phổ hẹp thường tốt hơn.
Vì sao không nên tự mua kháng sinh?
Vì phải xác định có nhiễm khuẩn hay không, loại nào, và thuốc nào phù hợp. Dùng sai không hiệu quả, gây tác dụng phụ và thúc đẩy kháng thuốc.
Kháng sinh có tác dụng phụ gì thường gặp?
Thường gặp là rối loạn tiêu hoá, buồn nôn, tiêu chảy và phản ứng dị ứng. Một số loại có tác dụng phụ riêng cần được bác sĩ theo dõi.