Khi cả nhà cùng đau bụng sau một bữa ăn, câu hỏi đầu tiên thường là ăn phải cái gì, nhưng câu hỏi hữu ích hơn là bao lâu sau khi ăn thì phát.
Ba cơ chế chính
- Độc tố có sẵn trong thức ăn
- Vi khuẩn sinh sôi rồi tiết độc tố trong ruột
- Vi khuẩn xâm nhập vào niêm mạc ruột
- Mỗi cơ chế cho bệnh cảnh khác nhau
- Thời gian khởi phát cũng khác nhau
Hiểu ba cơ chế này giải thích vì sao có ca phát bệnh sau vài giờ, có ca sau vài ngày.
Khởi phát rất nhanh
- Thường trong vài giờ sau ăn
- Nôn là triệu chứng nổi bật
- Ít khi sốt cao
- Thường do độc tố có sẵn
- Đun lại không phá huỷ được độc tố
Đây là lý do thức ăn để lâu rồi hâm lại vẫn có thể gây bệnh.
Khởi phát sau nhiều giờ tới vài ngày
- Tiêu chảy là triệu chứng chính
- Có thể kèm sốt
- Đau quặn bụng
- Thường do vi khuẩn sinh sôi trong ruột
- Diễn tiến kéo dài hơn
Thời gian khởi phát dài làm người ta khó nhớ bữa ăn nào là nguyên nhân.
Những thực phẩm nguy cơ cao
- Thịt gia cầm chưa chín kỹ
- Trứng sống hoặc lòng đào
- Hải sản sống
- Thức ăn nấu sẵn để lâu ngoài
- Sữa chưa tiệt trùng
- Rau sống rửa chưa kỹ
Thức ăn nấu sẵn để ở nhiệt độ phòng nhiều giờ là nguồn nguy cơ bị xem nhẹ nhất.
Xử trí ban đầu
- Ngừng ăn thức ăn nghi ngờ
- Bù nước bằng dung dịch bù nước đường uống
- Uống từng ngụm nhỏ nhiều lần
- Nghỉ ngơi
- Theo dõi dấu hiệu nặng
- Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy
Bù nước vẫn là việc quan trọng nhất giống như trong mọi trường hợp tiêu chảy cấp.
Về việc gây nôn
- Không còn được khuyến cáo trong xử trí thông thường
- Có thể gây sặc vào phổi
- Có thể gây tổn thương thực quản
- Không hiệu quả sau khi thức ăn đã xuống ruột
- Liên hệ y tế để được hướng dẫn
Móc họng gây nôn là cách làm cũ mà hiện nay được xem là có hại hơn có lợi.
Khi nôn nhiều
- Nghỉ dạ dày một chút rồi uống lại
- Bắt đầu bằng từng thìa nhỏ
- Tăng dần khi dung nạp được
- Không uống một hơi nhiều
- Đi khám nếu không giữ được nước
Uống một cốc lớn khi đang nôn thường dẫn tới nôn ra hết và mất thêm dịch.
Giữ lại thông tin
- Nhớ đã ăn gì trong một hai ngày trước
- Ghi lại giờ ăn và giờ phát bệnh
- Hỏi xem ai cùng ăn có bị không
- Giữ lại thức ăn nghi ngờ nếu có
- Thông tin này rất hữu ích cho bác sĩ
Khi nhiều người cùng mắc, thông tin về bữa ăn chung còn giúp phòng cho những người khác.
Dấu hiệu cần cấp cứu
- Yếu liệt hoặc nhìn đôi
- Khó nuốt hoặc khó nói
- Khó thở
- Co giật
- Lơ mơ
- Mất nước nặng
Các triệu chứng thần kinh sau bữa ăn là tình huống cần tới cơ sở y tế ngay lập tức.
Dấu hiệu cần đi khám
- Phân có máu
- Sốt cao
- Nôn liên tục không uống được
- Đau bụng dữ dội
- Triệu chứng kéo dài nhiều ngày
- Thuộc nhóm nguy cơ cao
Phụ nữ mang thai cần được khám sớm hơn vì một số tác nhân có thể ảnh hưởng tới thai.
Về kháng sinh
- Phần lớn trường hợp không cần
- Một số trường hợp dùng còn có hại
- Bác sĩ quyết định dựa trên bệnh cảnh
- Không tự dùng lại đơn cũ
- Không dùng theo mách bảo
Có những tình huống mà kháng sinh làm tăng nguy cơ biến chứng chứ không giảm.
Phòng ngừa trong bếp
- Rửa tay trước khi chế biến
- Thớt riêng cho đồ sống và chín
- Nấu chín kỹ
- Cất thức ăn vào tủ lạnh sớm
- Không để thức ăn nguội từ từ cả nồi lớn
- Kiểm tra hạn sử dụng
Chia nhỏ thức ăn trước khi cất giúp nó nguội nhanh và qua vùng nhiệt độ nguy hiểm sớm hơn.
Khi ăn ngoài
- Chọn nơi sạch sẽ
- Đồ nóng phải còn nóng
- Tránh món bày sẵn lâu
- Cẩn trọng với món tái và gỏi
- Cẩn trọng với đá ở nơi lạ
Món bày sẵn ở nhiệt độ phòng cả buổi là điều nên cân nhắc trước khi gắp.
Khi đi du lịch
- Uống nước đóng chai ở nơi chưa rõ nguồn nước
- Cẩn trọng với đá và rau sống
- Chọn đồ ăn nóng vừa nấu
- Mang theo dung dịch bù nước
- Rửa tay hoặc dùng dung dịch sát khuẩn
Mang theo vài gói bù nước khi đi xa là chuẩn bị nhỏ mà rất đáng giá.
Cách nghĩ thực tế
- Thời gian khởi phát nói lên nhiều điều
- Bù nước là ưu tiên số một
- Không gây nôn
- Triệu chứng thần kinh là cấp cứu
- Phòng ngừa nằm ở khâu bảo quản và chế biến
Nội dung này mang tính thông tin chung; khi có dấu hiệu nặng cần tới cơ sở y tế ngay.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gây nôn khi nghi ngộ độc thực phẩm không?
Gây nôn không còn được khuyến cáo trong xử trí thông thường và có thể gây hại. Nên liên hệ y tế để được hướng dẫn cụ thể.
Vì sao có trường hợp phát bệnh rất nhanh sau khi ăn?
Vì trong một số trường hợp, độc tố đã có sẵn trong thức ăn từ trước nên tác dụng xuất hiện nhanh, không cần thời gian cho vi khuẩn sinh sôi trong cơ thể.
Đun lại thức ăn có an toàn không?
Đun lại diệt được nhiều vi khuẩn nhưng một số độc tố không bị phá huỷ bởi nhiệt. Bảo quản đúng từ đầu quan trọng hơn.
Khi nào ngộ độc thực phẩm là cấp cứu?
Khi có yếu liệt, nhìn đôi, khó nuốt, khó thở, co giật, mất nước nặng hoặc phân có máu kèm sốt cao. Cần tới cơ sở y tế ngay.