Tiêu chảy cấp là tình trạng hầu như ai cũng gặp, và phần lớn tự khỏi, nhưng biến chứng mất nước lại có thể rất nhanh.
Nguyên nhân thường gặp
- Virus đường ruột
- Vi khuẩn từ thực phẩm hoặc nước
- Độc tố có sẵn trong thức ăn
- Ký sinh trùng trong một số trường hợp
- Tác dụng phụ của thuốc
Phân biệt nguyên nhân qua triệu chứng không dễ, nên trọng tâm ban đầu là xử trí đúng.
Vì sao mất nước là mối lo lớn nhất
- Dịch mất qua phân và qua nôn
- Mất cả nước lẫn muối khoáng
- Diễn tiến nhanh ở trẻ nhỏ và người già
- Ảnh hưởng tới huyết áp và thận
- Là nguyên nhân chính gây nặng
Phần lớn ca tiêu chảy trở nặng là do mất nước chứ không phải do bản thân tác nhân.
Bù nước đúng cách
- Uống từng ngụm nhỏ, nhiều lần
- Dùng dung dịch bù nước đường uống pha đúng hướng dẫn
- Không pha đặc hơn cho nhanh
- Không pha loãng hơn cho dễ uống
- Uống thêm sau mỗi lần đi ngoài
- Tiếp tục bù cả khi đã đỡ
Pha sai tỉ lệ có thể làm tình trạng xấu hơn, nên phải theo đúng hướng dẫn trên gói.
Những thứ không nên dùng để bù
- Nước ngọt có ga
- Nước trái cây quá ngọt
- Nước tăng lực
- Cà phê
- Rượu bia
Đồ uống quá ngọt có thể kéo thêm nước vào lòng ruột và làm tiêu chảy nặng hơn.
Về chuyện ăn uống
- Không nhịn ăn hoàn toàn
- Ăn lại sớm với đồ dễ tiêu
- Chia nhiều bữa nhỏ
- Cháo, cơm, chuối, bánh mì
- Tránh đồ nhiều dầu mỡ
- Tránh đồ quá ngọt
Niêm mạc ruột cần nguyên liệu để hồi phục, nên nhịn ăn kéo dài làm chậm quá trình đó.
Về sữa và các sản phẩm từ sữa
- Một số người tạm không dung nạp sau đợt tiêu chảy
- Có thể gây đầy hơi và tiêu chảy kéo dài
- Trẻ bú mẹ vẫn tiếp tục bú bình thường
- Thử lại từ từ khi đã đỡ
- Không tự ngừng sữa cho trẻ nếu chưa hỏi bác sĩ
Trẻ đang bú mẹ nên tiếp tục bú vì sữa mẹ vừa là dinh dưỡng vừa là nguồn nước.
Thuốc cầm tiêu chảy
- Không nên tự dùng
- Không dùng khi có sốt cao
- Không dùng khi phân có máu
- Không dùng cho trẻ nhỏ nếu chưa có chỉ định
- Giữ tác nhân lại có thể làm nặng hơn
Tiêu chảy trong nhiều trường hợp là cách cơ thể tống tác nhân ra ngoài.
Về kháng sinh
- Phần lớn tiêu chảy cấp không cần kháng sinh
- Nhiều trường hợp do virus
- Dùng sai làm rối loạn hệ vi sinh ruột
- Có thể kéo dài tình trạng
- Chỉ định thuộc về bác sĩ
Tự uống kháng sinh khi tiêu chảy là thói quen phổ biến và thường gây hại nhiều hơn lợi.
Dấu hiệu mất nước ở người lớn
- Khát nhiều
- Tiểu ít và nước tiểu sẫm màu
- Miệng khô
- Chóng mặt khi đứng dậy
- Mệt lả
- Tim đập nhanh
Lượng nước tiểu trong ngày là chỉ số dễ theo dõi nhất để biết bù nước có đủ không.
Dấu hiệu mất nước ở trẻ
- Số tã ướt giảm rõ
- Khóc không có nước mắt
- Mắt trũng
- Thóp trũng ở trẻ nhỏ
- Li bì hoặc quấy bất thường
- Da kém đàn hồi
Ở trẻ nhỏ, mất nước tiến triển nhanh hơn nhiều so với người lớn.
Khi nào cần đi khám ngay
- Phân có máu
- Sốt cao
- Nôn liên tục không uống được
- Dấu hiệu mất nước rõ
- Đau bụng dữ dội
- Tiêu chảy kéo dài nhiều ngày không đỡ
Không uống được nước là ranh giới quan trọng vì lúc đó bù đường uống không còn khả thi.
Nhóm cần cẩn trọng hơn
- Trẻ nhỏ
- Người cao tuổi
- Phụ nữ mang thai
- Người có bệnh thận hoặc tim
- Người suy giảm miễn dịch
Với nhóm này, nên đi khám sớm thay vì theo dõi kéo dài ở nhà.
Khi nào nghi ngộ độc thực phẩm
- Nhiều người cùng ăn cùng bị
- Khởi phát nhanh sau bữa ăn
- Nôn nhiều ngay từ đầu
- Nên nhớ lại đã ăn gì
- Giữ lại thức ăn nghi ngờ nếu có thể
Thông tin về bữa ăn chung rất hữu ích cho bác sĩ và cho cả việc phòng cho người khác.
Tránh lây cho người khác
- Rửa tay kỹ sau khi đi vệ sinh
- Không chế biến thức ăn cho người khác
- Lau bồn cầu và tay nắm cửa
- Dùng khăn riêng
- Giữ nguyên tắc này thêm vài ngày sau khi đỡ
Một số tác nhân đường ruột còn được thải ra nhiều ngày sau khi triệu chứng đã hết.
Sau khi đỡ
- Ăn lại dần dần
- Tiếp tục uống đủ nước
- Tránh đồ khó tiêu vài ngày
- Phân trở lại bình thường có thể mất vài ngày
- Đi khám nếu kéo dài quá lâu
Phân lỏng vài ngày sau khi hết triệu chứng chính là bình thường nếu tình trạng chung đã ổn.
Cách nghĩ thực tế
- Bù nước là việc quan trọng nhất
- Không nhịn ăn hoàn toàn
- Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy
- Phần lớn không cần kháng sinh
- Không uống được nước là lý do đi khám ngay
Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhịn ăn khi tiêu chảy không?
Không nên nhịn hoàn toàn. Các hướng dẫn hiện nay khuyên ăn lại sớm với thức ăn dễ tiêu, vì nhịn kéo dài làm niêm mạc ruột hồi phục chậm hơn.
Nước lọc có đủ để bù không?
Khi mất nhiều dịch, cơ thể mất cả nước và muối khoáng. Dung dịch bù nước đường uống pha đúng tỉ lệ phù hợp hơn nước lọc đơn thuần.
Có nên tự uống thuốc cầm tiêu chảy không?
Không nên tự dùng, đặc biệt khi có sốt hoặc phân có máu, vì giữ tác nhân lại trong ruột có thể làm tình trạng nặng hơn. Nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Dấu hiệu mất nước là gì?
Tiểu ít, miệng khô, khát nhiều, chóng mặt khi đứng dậy, mắt trũng và da kém đàn hồi. Ở trẻ nhỏ còn có khóc không nước mắt và li bì.