Viêm gan virus là tên gọi chung cho nhiều bệnh khác nhau, và sự khác nhau quan trọng nhất nằm ở đường lây.
Gan làm gì
- Chuyển hoá chất dinh dưỡng
- Xử lý thuốc và chất độc
- Sản xuất protein quan trọng
- Tham gia đông máu
- Dự trữ năng lượng
Vì gan đảm nhiệm nhiều chức năng nên tổn thương gan ảnh hưởng tới rất nhiều mặt.
Nhóm lây qua đường tiêu hoá
- Liên quan tới thực phẩm và nước nhiễm bẩn
- Liên quan tới điều kiện vệ sinh
- Thường là nhiễm cấp tính
- Phần lớn tự khỏi
- Có vaccine phòng ngừa
Nhóm này phòng bằng vệ sinh ăn uống và bằng vaccine.
Nhóm lây qua máu và dịch cơ thể
- Qua kim tiêm và dụng cụ xuyên da
- Qua truyền máu chưa được sàng lọc
- Qua quan hệ tình dục với một số loại
- Từ mẹ sang con
- Có thể chuyển thành mạn tính
Nhóm này cần chú ý tới mọi thứ có thể xuyên qua da hoặc tiếp xúc với máu.
Triệu chứng giai đoạn cấp
- Mệt mỏi nhiều
- Chán ăn và buồn nôn
- Đau tức vùng hạ sườn phải
- Nước tiểu sẫm màu
- Vàng da và vàng mắt
- Sốt nhẹ
Nước tiểu sẫm màu thường xuất hiện trước khi nhìn thấy vàng da.
Nhiều trường hợp không có triệu chứng
- Đặc biệt ở giai đoạn đầu
- Có thể kéo dài nhiều năm
- Gan vẫn đang bị tổn thương dần
- Chỉ phát hiện qua xét nghiệm
- Đây là lý do tầm soát có ý nghĩa
Cảm thấy khoẻ mạnh không loại trừ được việc đang mang virus viêm gan mạn tính.
Vì sao mạn tính lại đáng lo
- Tổn thương gan tích tụ theo thời gian
- Dẫn tới xơ gan
- Tăng nguy cơ ung thư gan
- Diễn tiến âm thầm nhiều năm
- Cần theo dõi định kỳ
Điều nguy hiểm nhất là quá trình này diễn ra mà người bệnh không cảm nhận được gì.
Ai nên cân nhắc xét nghiệm
- Người có người thân mắc bệnh
- Người từng truyền máu trước khi có sàng lọc
- Người từng dùng chung kim tiêm
- Nhân viên y tế
- Phụ nữ mang thai theo khuyến cáo
- Người có men gan tăng không rõ lý do
Xét nghiệm là cách duy nhất để biết, vì triệu chứng không đáng tin trong nhiều năm đầu.
Vaccine
- Có cho một số loại
- Đã nằm trong chương trình tiêm chủng ở nhiều nơi
- Tiêm đủ mũi theo lịch
- Quan trọng với trẻ sơ sinh theo khuyến cáo
- Người lớn chưa tiêm nên hỏi bác sĩ
Tiêm đủ số mũi theo lịch quan trọng hơn là chỉ tiêm mũi đầu tiên.
Phòng nhóm lây qua tiêu hoá
- Ăn chín uống sôi
- Rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh
- Cẩn trọng với hải sản sống
- Dùng nguồn nước an toàn
- Tiêm vaccine theo khuyến cáo
Các biện pháp này giống với phòng những bệnh đường tiêu hoá khác.
Phòng nhóm lây qua máu
- Không dùng chung kim tiêm
- Không dùng chung dao cạo và bàn chải
- Chọn nơi xăm và xỏ khuyên đúng quy trình
- Dụng cụ làm móng phải tiệt khuẩn
- Quan hệ tình dục an toàn
- Tiêm vaccine nếu có
Bàn chải đánh răng có thể dính máu ở nướu nên không nên dùng chung.
Từ mẹ sang con
- Có thể xảy ra trong quá trình sinh
- Xét nghiệm cho phụ nữ mang thai theo khuyến cáo
- Có biện pháp dự phòng cho trẻ sơ sinh
- Cần được thực hiện sớm sau sinh
- Theo hướng dẫn của bác sĩ sản và nhi
Dự phòng cho trẻ sơ sinh chỉ hiệu quả khi được làm trong khung thời gian quy định.
Khi đã được chẩn đoán
- Theo dõi định kỳ theo hẹn
- Không tự dùng thuốc và thực phẩm chức năng
- Hạn chế rượu bia
- Báo bác sĩ mọi thuốc đang dùng
- Tiêm các vaccine được khuyến cáo
- Bảo vệ người trong gia đình
Gan đã tổn thương thì mọi thứ phải qua gan chuyển hoá đều cần được cân nhắc kỹ hơn.
Về rượu bia
- Làm tổn thương gan nặng thêm
- Đẩy nhanh tiến triển tới xơ gan
- Ảnh hưởng tới hiệu quả điều trị
- Nên trao đổi thẳng với bác sĩ
- Bỏ rượu mang lại lợi ích rõ
Với người đã có bệnh gan, rượu là yếu tố có hại rõ ràng nhất và cũng dễ kiểm soát nhất.
Khi nào cần đi khám ngay
- Vàng da và vàng mắt
- Nôn ra máu
- Phân đen
- Bụng chướng to lên nhanh
- Lú lẫn hoặc thay đổi tri giác
Thay đổi tri giác ở người có bệnh gan là dấu hiệu nặng cần được xử trí ngay.
Cách nghĩ thực tế
- Mỗi loại lây theo một đường khác nhau
- Nhiều trường hợp không có triệu chứng
- Vaccine là biện pháp phòng quan trọng
- Không dùng chung vật xuyên da
- Đã chẩn đoán thì phải theo dõi định kỳ
Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Các loại viêm gan virus lây giống nhau không?
Không. Có loại lây qua đường tiêu hoá liên quan tới thực phẩm và nước, có loại lây qua máu và dịch cơ thể. Cách phòng vì thế khác nhau.
Có vaccine cho viêm gan không?
Có vaccine cho một số loại và đã được đưa vào chương trình tiêm chủng ở nhiều nơi. Nên hỏi bác sĩ về loại phù hợp với mình.
Vì sao có loại chuyển thành mạn tính?
Tuỳ loại virus và đáp ứng miễn dịch của cơ thể. Một số loại thường tự khỏi, một số loại có tỉ lệ chuyển mạn tính đáng kể và cần theo dõi lâu dài.
Nhiễm rồi có biết ngay không?
Nhiều trường hợp không có triệu chứng rõ trong thời gian dài, và chỉ được phát hiện qua xét nghiệm. Đó là lý do tầm soát ở nhóm nguy cơ có ý nghĩa.